آنارشیسم و زمینه تاریخی و علل آن

آنارشیسم یک فلسفه سیاسی و جنبش است که به دنبال جوامع خودمدیریت و بدون دولت است که بر اساس مؤسسات داوطلبانه و همکاری‌های متقابل سازمان‌دهی شده‌اند. آنارشیست‌ها معتقدند که باید همه‌ی اشکال قدرت‌های سلسله‌مراتبی مانند دولت، سرمایه‌داری و دیگر سیستم‌های سرکوبگر لغو شوند و به جای آن جوامعی بدون سلطه و کنترل مرکزی ایجاد شوند. در هسته‌ی آنارشیسم، اصول آزادی، برابری و همبستگی قرار دارند. این جنبش شامل مجموعه‌ای از ایدئولوژی‌ها و شیوه‌های مختلف است، اما همه‌ی آن‌ها بر اساس مخالفت بنیادین با قدرت تحمیلی و سلسله‌مراتب شکل گرفته‌اند.

زمینه تاریخی آنارشیسم

تأثیرات اولیه

ریشه‌های آنارشیسم را می‌توان در افکار مختلفی که در طول تاریخ علیه قدرت مرکزی و نظم اجتماعی موجود ابراز شده‌اند، پیگیری کرد. تأثیرات اولیه‌ای که بعدها بر شکل‌گیری آنارشیسم تأثیرگذار شدند، به شرح زیر هستند:

• یونان باستان و چین:

اولین نشانه‌ها و افکار ضد حکومتی را می‌توان در فلسفه‌های یونانی مانند فلسفه‌ی سینیک‌ها و همچنین در فلسفه‌ی تائوئیسم در چین مشاهده کرد. این افکار به نوعی انتقاد از قدرت مرکزی و پیشنهاد سازمان‌دهی اجتماعی متفاوتی داشتند.

• روشنگری:

جنبش‌های فکری در قرن‌های ۱۷ و ۱۸، به ویژه دوره روشنگری، بسترهای فکری مناسبی را برای ظهور ایده‌های آنارشیستی فراهم کردند. فیلسوفانی مانند ژان-ژاک روسو از وجود ساختارهای اجتماعی و سیاسی که آزادی فرد را محدود می‌کردند، انتقاد کردند.

شکل‌گیری به عنوان یک جنبش مشخص

آنارشیسم در قرن نوزدهم به طور رسمی به عنوان یک جنبش اجتماعی و سیاسی شناخته شد. این روند عمدتاً در پاسخ به تحولات اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی و رشد سرمایه‌داری شکل گرفت:

• پیِر-ژوزف پرودون:

او اولین کسی بود که خود را به عنوان یک آنارشیست معرفی کرد. اثر او به نام چه چیزی مالکیت است؟ (۱۸۴۰) به طور مشهور اظهار داشت که “مالکیت دزدی است!” و خواهان جامعه‌ای مبتنی بر مدل‌های هم‌زیستی و همکاری داوطلبانه شد.

• میکائیل باکونین:

یکی از مهم‌ترین چهره‌های آنارشیسم جمع‌گرایانه بود که در کنار کارل مارکس به توسعه فلسفه‌های سوسیالیستی پرداخت. باکونین معتقد بود که دولت باید لغو شود و وسایل تولید باید به طور جمعی در اختیار مردم قرار گیرد.

• پتر کروبوتکین:

یکی از تأثیرگذارترین متفکران آنارشیست، کروبوتکین به آنارشیسم کمونیستی اعتقاد داشت. او خواهان جامعه‌ای بدون دولت بود که در آن همکاری و کمک متقابل اساس زندگی اجتماعی را تشکیل می‌داد.

برای مطالعه بیشتر: درک جهان ایسم ها

اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم

در این دوره، ایده‌های آنارشیستی در سراسر اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان گسترش یافت. برخی از رویدادها و جنبش‌های مهم این دوره عبارتند از:

• کمون پاریس (۱۸۷۱):

این رویداد به عنوان اولین نمونه عملی از اصول آنارشیستی شناخته می‌شود. کمون، یک دولت انقلابی و سوسیالیستی بود که به مدت کوتاهی بر پاریس حاکم شد و اصول خودمدیریتی کارگران را در عمل به نمایش گذاشت.

• جنبش کارگری و سندیکالیسم:

آنارشیسم سندیکالیستی به عنوان نیرویی بزرگ در جنبش کارگری مطرح شد و به تظاهرات و اعتصابات برای دستیابی به کنترل کارگران بر روی تولیدات و لغو سرمایه‌داری تأکید می‌کرد.

• انقلاب روسیه (۱۹۱۷):

باوجود همکاری اولیه آنارشیست‌ها با بلشویک‌ها، آن‌ها پس از مدتی مخالف قدرت مرکزی دولت شوروی شدند و درگیری‌هایی در این راستا به وقوع پیوست.

علل و انگیزه‌های آنارشیسم

چند عامل اصلی وجود دارد که به شکل‌گیری و گسترش جنبش آنارشیسم کمک کرده‌اند:

1. مخالفت با سرکوب و سلسله‌مراتب: آنارشیسم به طور بنیادین با سیستم‌های سلطه و کنترل مخالف است. این مخالفت شامل دولت، مذهب، سرمایه‌داری و هر گونه ساختار اجتماعی و اقتصادی است که افراد را تحت فشار قرار می‌دهد.
2. انقلاب صنعتی: رشد سرمایه‌داری و انقلاب صنعتی منجر به تمرکز ثروت و قدرت در دستان تعداد کمی از افراد شد و شرایط سختی برای کارگران ایجاد کرد. این شرایط به طور مستقیم به گسترش ایده‌های آنارشیستی در واکنش به استثمار و نابرابری اقتصادی منجر شد.
3. تلاش برای عدالت اجتماعی: آنارشیست‌ها به دنبال ساخت جوامعی بر اساس برابری و عدالت اجتماعی هستند. آن‌ها خواهان توزیع عادلانه منابع و قدرت در جوامع هستند و برای تحقق این هدف مبارزه می‌کنند.
4. انتقاد از نهادهای دولتی: بسیاری از آنارشیست‌ها بر این باورند که دولت به طور ذاتی موجب نابرابری و سرکوب می‌شود. آن‌ها به دنبال لغو نهادهای دولتی و ساختارهای قدرت هستند که منجر به بی‌عدالتی می‌شوند.
5. عوامل فرهنگی و ایدئولوژیک: نقدهای فلسفی به قدرت و اقتدار، به همراه تأثیر جنبش‌های اجتماعی معاصر، همواره به شکل‌گیری ایدئولوژی‌های آنارشیستی کمک کرده‌اند.

آنارشیسم مدرن

امروزه آنارشیسم همچنان به تکامل خود ادامه می‌دهد و با جنبش‌ها و دغدغه‌های جدید اجتماعی ترکیب می‌شود:

• آنارشیسم اکولوژیک: این جنبش به ترکیب آنارشیسم با مسائل محیط‌زیستی پرداخته و به دنبال ساخت جوامعی پایدار و غیرمتمرکز است که در هماهنگی با طبیعت زندگی کنند.
• آنارشیسم فمینیستی: به بررسی تقاطع آنارشیسم و فمینیسم پرداخته و به نقد ساختارهای پدرسالاری و نابرابری‌های جنسیتی می‌پردازد.
• آنارشیسم دیجیتال: به مقابله با نظارت دیجیتال و کنترل اطلاعات پرداخته و به حمایت از حریم خصوصی، نرم‌افزارهای منبع باز و فضاهای دیجیتال غیرمتمرکز می‌پردازد.

آنارشیسم همچنان بخش مهمی از جنبش‌های اجتماعی جهانی است و دیدگاه‌های انتقادی آن در مورد قدرت، حکومت و خلاقیت انسانی برای رسیدن به جوامعی برابر و آزاد همچنان تأثیرگذار است.