درباره دوره
مدرس
محتوای آموزشی
نظرات کاربران
دورهای مرتبط
هژمونی با محمدرضا کلاهی
هژمونی | قدرت به رضایت ما نیاز دارد!
ما معمولا قدرت را با فرمان دادن، قانون گذاشتن، تهدید و اجبار میشناسیم. تصور میکنیم کسی بر ما قدرت دارد که بتواند وادارمان کند برخلاف میل خودمان کاری انجام دهیم.
اما قدرت همیشه به این شکل عمل نمیکند. گاهی آنچه از ما انتظار میرود، آنقدر طبیعی و بدیهی به نظر میرسد که حتی به فکر زیر سؤال بردنش نمیافتیم. بعضی ارزشها را درست میدانیم، بعضی نابرابریها را اجتنابناپذیر تصور میکنیم و برخی شیوههای زندگی را تنها شکل ممکن زندگی میپنداریم. اما چه کسی تعیین میکند چه چیزی طبیعی، درست یا بدیهی به نظر برسد؟
این پرسش ما را به یکی از مفاهیم مهم فلسفه سیاسی و اندیشه اجتماعی میرساند: هژمونی (Hegemony).
آنتونیو گرامشی، متفکر مارکسیست ایتالیایی، با بازاندیشی این مفهوم نشان داد که پایداری قدرت را نمیتوان تنها با زور، سرکوب یا برتری اقتصادی توضیح داد. یک گروه اجتماعی زمانی میتواند رهبری خود را تثبیت کند که علاوه بر برخورداری از ابزارهای قدرت، بتواند رضایت بخشهایی از جامعه را نیز به دست آورد و شیوه خاصی از فهم جهان را به باور عمومی تبدیل کند.
از این منظر، قدرت فقط در نهادهای حکومتی یا ابزارهای اجبار حضور ندارد؛ بلکه در عرصه فرهنگ، آموزش، رسانه، زبان و زندگی روزمره نیز شکل میگیرد و بازتولید میشود. هژمونی جایی اهمیت پیدا میکند که یک نظم اجتماعی، پذیرفتنی و حتی بدیهی به نظر میرسد.
با این حال، هژمونی به معنای رضایت کامل و همیشگی همه افراد جامعه نیست. این رضایت باید پیوسته ساخته و بازسازی شود؛ میتواند با مخالفت روبهرو شود، دچار بحران شود و جای خود را به صورتهای تازهای از رهبری اجتماعی بدهد.
اما هژمونی دقیقا چگونه شکل میگیرد و چه نسبتی با ایدئولوژی، قدرت و سلطه دارد؟ نهادهایی مانند مدرسه، رسانه و دیگر عرصههای جامعه مدنی چه نقشی در شکلگیری و تداوم رضایت اجتماعی دارند؟ و اگر هژمونی ساخته میشود، آیا میتوان آن را به چالش کشید و شیوه متفاوتی از فهم جهان و سازماندهی زندگی جمعی پدید آورد؟
در درسگفتار «هژمونی»، همراه با محمدرضا کلاهی، به سراغ مفهوم هژمونی در اندیشه آنتونیو گرامشی میرویم؛ از رابطه قدرت و رضایت تا نقش فرهنگ و جامعه مدنی در تثبیت یا دگرگونی نظم اجتماعی. و از این مسیر به این پرسش فکر کنیم که چه چیزی باعث میشود یک نظم را آنقدر طبیعی بدانیم که حتی به امکان تغییرش فکر نکنیم؟