نمونه تدریس
درباره دوره
سرفصلها
مدرس
محتوای آموزشی
نظرات کاربران
دورهای مرتبط
آنتونیو گرامشی
آنتونیو گرامشی
چرا انسان همیشه علیه چیزی که بر او سلطه دارد، شورش نمیکند؟ اگر قدرت فقط با زور کار میکرد، شاید مقاومت در برابر آن ساده بود. کافی بود عامل سرکوب را شناسایی کنیم و در برابرش بایستیم اما بخش پیچیدهتر ماجرا اینجاست که بسیاری از شکلهای سلطه، نه با اجبار، بلکه با رضایت ما ادامه پیدا میکنند؛ با ایدههایی که طبیعی به نظر میرسند، ارزشهایی که بدیهی فرض میشوند و تصوری از جهان که آنقدر تکرار شده که دیگر به ذهنمان نمیرسد از خودمان بپرسیم: «چه کسی این جهانبینی را ساخته است؟» این دقیقا همان جایی است که آنتونیو گرامشی، متفکر مارکسیست ایتالیایی، وارد بازی میشود.
گرامشی دریافت که برای فهم دوام قدرت، فقط نباید به دولت، پلیس، قانون یا ابزارهای اقتصادی نگاه کرد. طبقه حاکم برای حفظ موقعیت خود، علاوه بر زور، به فرهنگ، آموزش، رسانه، زبان و تولید معنا نیز نیاز دارد؛ به این معنا که بتواند تصویری از جهان بسازد که در آن نظم موجود، طبیعی، عقلانی و حتی مطلوب به نظر برسد. گرامشی این شکل از سلطه را با مفهوم «هژمونی» صورتبندی کرد. اما هژمونی فقط به معنای «تسلط» نیست. مسئله اصلی این است که چگونه یک گروه اجتماعی میتواند جهانبینی خود را چنان در زندگی روزمره و فهم عمومی جامعه جا بیندازد که بسیاری از مردم، بدون نیاز به اجبار مستقیم، آن را بهعنوان عقل سلیم بپذیرند.
اینجاست که پرسش گرامشی از «قدرت» به مسئلهای بسیار پیچیدهتر تبدیل میشود: چگونه سلطه به رضایت تبدیل میشود؟ و اگر سلطه از مسیر فرهنگ و رضایت بازتولید میشود، آیا مقاومت نیز فقط با تصرف قدرت سیاسی ممکن است؟ یا باید پیش از آن، در سطح فرهنگ، آگاهی و جهانبینی نیز مبارزه کرد؟ گرامشی در همین نقطه، مارکسیسم را از جبر اقتصادی فاصله میدهد. او نمیخواهد نقش ساختارهای اقتصادی را انکار کند اما معتقد است برای فهم جامعه نمیتوان همهچیز را مستقیما از اقتصاد توضیح داد. میان اقتصاد، سیاست، فرهنگ و آگاهی رابطهای پیچیده وجود دارد و درست در همین فضای پیچیده است که عمل سیاسی شکل میگیرد. از این منظر، شاید یکی از مهمترین پرسشهای گرامشی این باشد که: چرا طبقهای که تحت سلطه است، لزوما انقلاب نمیکند؟
درسگفتار «آنتونیو گرامشی»
در این درسگفتار با تدریس امیر خراسانی، تلاش میکنیم از مفهوم مشهور «هژمونی» عبور کنیم و وارد دستگاه فکری متفکری شویم که میخواست بفهمد قدرت چگونه عمل میکند و مقاومت چگونه ممکن میشود. در این مسیر، ابتدا به زندگی گرامشی و زمینه تاریخی و سیاسی ایتالیای زمان او میپردازیم و بررسی میکنیم که چرا گرامشی در برابر جبرگرایی اقتصادی مارکسیستهای ارتدوکس ایستاد و چگونه مفهوم «استقلال نسبی روبنا» را برای توضیح پیچیدگیهای جامعه به کار گرفت. سپس به قلب نظریه سیاسی او میرویم؛ جایی که مفاهیمی مانند هژمونی، جامعه مدنی، جامعه سیاسی، جنگ موضعی، جنگ مانوری، روشنفکران ارگانیک و سنتی و «بلوک تاریخی» در کنار یکدیگر قرار میگیرند. در نهایت، گرامشی را بهعنوان نظریهپرداز مقاومت میخوانیم و تلاش میکنیم دستگاه فکری او را برای فهم برخی از مسائل تاریخ معاصر به کار بگیریم؛ از رابطه هژمونی و ائتلاف گروههای اجتماعی تا مسئله انقلاب منفعل و نقش روشنفکران در شکلدادن به جهانبینی طبقات فرودست.
این مواجهه قرار نیست فقط تاریخ اندیشه گرامشی را روایت کند؛ بلکه قرار است به ما ابزارهایی بدهد برای پرسیدن یک سؤال دشوار درباره جامعه: اگر سلطه فقط با زور حفظ نمیشود، مقاومت چگونه باید شکل بگیرد؟
سرفصلهای درسگفتار «آنتونیو گرامشی»
این درسگفتار طی سه جلسه ارائه شده و شامل سرفصلهای زیر است:
جلسه اول
شرح مختصری از زندگینامه گرامشی
گرامشی و جبرگرایی اقتصادی مارکسیستهای ارتدوکس
منظور گرامشی از استقلال نسبی روبنا در ساختار اجتماعی چیست؟
هژمونی چیست؟
هژمونی چگونه شکل میگیرد و بازتولید میشود؟
چگونه میتوان یک گفتار ضد هژمونیک ایجاد کرد؟
جلسه دوم
دو مفهوم جنگ موضعی و جنگ مانوری
تفاوت میان دولت شرق و دولت غرب از نگاه گرامشی
تفکیک مفهومی جامعه مدنی و جامعه سیاسی
جامعه مدنی و جنگ موضعی
روشنفکران در نگاه گرامشی چه کسانی هستند؟
تقابل روشنفکران ارگانیک و سنتی
اختلاف گرامشی و جبرباوران اقتصادی بر سر چه بود؟
مفهوم بلوک تاریخی
گرامشی و ماکیاولی
جلسه سوم
گرامشی بهمثابه نظریهپرداز مقاومت
مرور کوتاهی بر وقایع مهم تاریخ معاصر ایران بر اساس دستگاه فکری گرامشی
رابطه هژمونی و ائتلاف گروههای اجتماعی
درک لنین از مفهوم هژمونی
درونیسازی جهانبینی طبقات و اقشار فرودست توسط روشنفکران ارگانیک
مفهوم انقلاب منفعل
نسبت نظریه گرامشی با مسئله عمل سیاسی در جهان معاصر
امیر خراسانی کیست؟
امیر خراسانی، جامعهشناس و پژوهشگر اجتماعی است که در این درسگفتار تلاش میکند مفاهیم گرامشی را از سطح اصطلاحات انتزاعی نظری فراتر ببرد و آنها را به مسئله عمل سیاسی و تجربه جوامع واقعی پیوند بزند.
خراسانی در این دوره، گرامشی را نه صرفا بهعنوان یک متفکر مارکسیست، بلکه بهعنوان نظریهپردازی میخواند که تلاش کرد رابطه پیچیده میان اقتصاد، فرهنگ، سیاست، جامعه مدنی، روشنفکران و مقاومت را توضیح دهد.
چرا فهم اندیشه گرامشی برای امروز اهمیت دارد؟
شاید مهمترین دلیل اهمیت گرامشی این باشد که به ما یاد میدهد قدرت همیشه آنجایی نیست که به نظر میرسد. قدرت فقط در قانون، دولت یا ابزارهای سرکوب حضور ندارد؛ میتواند در چیزی باشد که «طبیعی» میپنداریم، در چیزی که «عقل سلیم» مینامیم، در تصویری که از موفقیت، شکست، پیشرفت، نظم یا زندگی مطلوب داریم. فهم گرامشی یعنی یاد گرفتن اینکه پشت بسیاری از باورهای بهظاهر شخصی و بدیهی، ممکن است تاریخ طولانیای از مبارزه بر سر معنا و قدرت قرار داشته باشد. از سوی دیگر، گرامشی به ما کمک میکند بفهمیم مقاومت نیز صرفا به معنای مخالفت لحظهای با قدرت نیست. اگر هژمونی در فرهنگ، نهادها و جهانبینی روزمره ساخته میشود، مبارزه با آن نیز نیازمند ساختن معنا، سازماندهی اجتماعی و شکل دادن به یک اراده جمعی است.
اگر میخواهید بدانید هژمونی دقیقا چگونه کار میکند؛ چرا طبقه حاکم برای حفظ قدرت خود به رضایت اجتماعی نیاز دارد؛ روشنفکر ارگانیک چه نقشی در ساختن یک جهانبینی تازه دارد؛ چرا در برخی جوامع «جنگ موضعی» اهمیت بیشتری از تصرف مستقیم قدرت پیدا میکند؛ و اگر میخواهید با ابزارهای مفهومی گرامشی به سراغ مسائل سیاسی و اجتماعی ایران بروید، این درسگفتار میتواند نقطه شروعی جدی برای ورود به جهان آنتونیو گرامشی باشد؛ متفکری که بسیار فراتر از سنت مارکسیستی اثرگذار بوده است؛ از مطالعات فرهنگی و ادبی گرفته تا سینما، نظریه سیاسی و مطالعات پسااستعماری، و بسیاری از پژوهشگران همچنان با مفاهیمی که او در زندان و در شرایط دشوار سیاسی صورتبندی کرد، به جهان معاصر نگاه میکنند.
سرفصلهای دوره
جلسه اول
شرح مختصری از زندگی نامه گرامشی
گرامشی و جبرگرایی اقتصادی مارکسیستهای ارتدوکس
منظور گرامشی از استقلال نسبی روبنا در ساختار اجتماعی چیست ؟
هژمونی چیست؟
چگونه میتوان یک گفتار ضد هژمونی ایجاد کرد؟
جلسه دوم
دو مفهوم جنگ موضعی و جنگ مانوری
تفاوت میان دولت شرق و دولت غرب از نگاه گرامشی
تفکیک مفهومی جامعه مدنی و جامعه سیاسی
جامعه مدنی و جنگ موضعی
روشنفکران در نگاه گرامشی چه کسانی هستند؟
تقایل میان روشنفکران ارگانیک و سنتی
اختلاف گرامشی و جبرباوران اقتصادی بر سر چه بود ؟
منظور از مفهوم بلوک تاریخی چیست ؟
گرامشی و ماکیاولی
جلسه سوم
گرامشی بهمثابه نظریه پرداز مقاومت
مرور کوتاهی بر وقایع مهم تاریخ معاصر ایران بر اساس دستگاه فکری گرامشی
رابطه هژمونی و ائتلاف گروههای اجتماعی چیست؟
درک لنین از مفهوم هژمونی
درونیسازی جهانبینی طبقات و اقشار فرودست توسط روشنفکران ارگانیک
منظور از انقلاب انفعالی چیست ؟
مدرس
امیر خراسانی
امیر خراسانی، جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی میباشد.