درباره دوره
سرفصلها
مدرس
محتوای آموزشی
نظرات کاربران
دورهای مرتبط
لودویگ ویتگنشتاین
ویتگنشتاین
گاهی یک مسئله فلسفی آنقدر پیچیده به نظر میرسد که تصور میکنیم برای حل آن باید نظریهای بزرگتر، مفهومی تازهتر یا دستگاهی انتزاعیتر بسازیم. لودویگ ویتگنشتاین از جایی تقریباً خلاف این تصور آغاز میکند: شاید بخشی از سردرگمیهای ما نه از پیچیدگی جهان، بلکه از شیوه استفاده ما از زبان ناشی شوند. از این منظر، فلسفه پیش از آنکه جهان را توضیح دهد، باید ببیند کلمات چگونه کار میکنند، چه چیزی را میتوان با آنها گفت و چه زمانی خودِ زبان ما را به دام مسئلهای کاذب میاندازد. اهمیت ویتگنشتاین دقیقا در همین بازنگری بنیادی در نسبت میان زبان، معنا و فلسفه است. در دوره نخست اندیشهاش، در «رساله منطقی-فلسفی»، میکوشد حدود زبان معنادار را روشن کند و نسبت میان گزاره، واقعیت و جهان را صورتبندی کند. اما بعدها در «پژوهشهای فلسفی» بسیاری از پیشفرضهای دوره نخست خود را کنار میگذارد و به این نتیجه میرسد که معنا را نباید در یک ساختار واحد و ثابت جستوجو کرد؛ معنای یک واژه را باید در کاربرد آن در زندگی و درون «بازیهای زبانی» دید.
همین تغییر جهت باعث میشود ویتگنشتاین یکی از جالبترین نمونههای خودانتقادی در تاریخ فلسفه باشد. او یک بار برای توضیح زبان دستگاهی نظری بنا میکند و سپس بخش مهمی از همان دستگاه را مورد نقد قرار میدهد. در نتیجه با دو دوره فکری روبهرو میشویم که هر دو بر فلسفه قرن بیستم اثر گذاشتهاند، اما با دو تصویر متفاوت از زبان و معنا.
پرسشهایی که او طرح میکند همچنان ساده به نظر میرسند اما پاسخ دادن به آنها آسان نیست: یک کلمه چگونه معنا پیدا میکند؟ آیا هر آنچه میاندیشیم قابل بیان است؟ مرز میان گفتنی و ناگفتنی کجاست؟ و آیا بسیاری از اختلافهای فلسفی حاصل این نیستند که کلمات را بیرون از زمینهای که در آن معنا دارند به کار میبریم؟
درسگفتار «ویتگنشتاین»
در درسگفتار «ویتگنشتاین» با تدریس علی پورمحمدی، تلاش میکنیم از زندگی و زمانه این فیلسوف آغاز کنیم و سپس دو دوره اصلی اندیشه او را دنبال کنیم؛ از ویتگنشتاین «رساله منطقی-فلسفی» تا ویتگنشتاین «پژوهشهای فلسفی». در بخش نخست، مسئله اصلی این است که زبان تا کجا میتواند جهان را بیان کند و چه چیزهایی از حدود بیان زبانی بیرون میمانند. نظریه تصویری معنا، نسبت میان زبان و واقعیت و مسئله حدود گفتنیها، محور مهم این دوره فکریاند. در بخش دوم، تصویر تغییر میکند. ویتگنشتاین دیگر به دنبال یک ساختار منطقی واحد در پس همه زبان نیست و توجهش به کاربرد واقعی زبان معطوف میشود. اینجا مفاهیمی مانند بازیهای زبانی، کاربرد، زمینه و تفاوت میان دانستن و شناختن اهمیت پیدا میکنند.
در این درسگفتار، علاوه بر فلسفه زبان، به نسبت اندیشه ویتگنشتاین با اخلاق، زیباییشناسی، شکاکیت، فلسفه تحلیلی و برخی پرسشهای مربوط به شر نیز پرداخته میشود تا روشن شود چرا پروژه او را نمیتوان فقط به یک نظریه درباره واژهها و جملهها تقلیل داد.
سرفصلهای درسگفتار «ویتگنشتاین»
این درسگفتار طی سه جلسه ارائه شده و شامل سرفصلهای زیر میشود:
جلسه اول
زبان و عدم طرح مسئله فلسفی در دیدگاه ویتگنشتاین
فلسفه نیازمند زبان اختصاصی براب بیان مباحث عقلی، فکری و فلسفی
فلسفه تحلیلی، ضد روانشناسیگری و ضد تاریخیگری
سروکار داشتن فلسفه تحلیلی با مفاهیم ریز و جزئی
بررسی زندگی کوتاه و جذاب ویتگنشتاین
حلقه وین
مسئله اقناع در اندیشه ویتگنشتاین
جلسه دوم
تفاوت بین فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای
بیطرفی فلسفه تحلیلی
بررسی مقدمه رساله منطقی-فلسفی
مسئله اصلی کتاب رساله، چه چیزی را میتوانیم با زبانمان مطرح کنیم و چه چیزهایی را نمیتوانیم؟
بررسی ویتگنشتاین دوم
تفاوت شناختن و دانستن برای ویتگنشتاین
مسئله اخلاق و زیبایی شناسی
چگونه نااندیشیدنها را بیاندیشیم
جلسه سوم
تحقیقات فلسفی، کتاب ویتگنشتاین دوم
بررسی نظریه تصویری معنا
مسئله شکاکیت فلسفی
مسئله اخلاق یا تزاحم اخلاقی در اندیشه ویتگنشتاین
موضع ویتگنشتاین از موضع شر
علی پورمحمدی کیست؟
علی پورمحمدی پژوهشگر و مدرس فلسفه و از فعالان باسابقه حوزه علوم انسانی فارسیزبان است. او در دو سنت متفاوت فلسفی تحصیل کرده است: فلسفه و کلام اسلامی و فلسفه تحلیلی؛ ترکیبی که زمینهای متفاوت برای مواجهه او با ویتگنشتاین و فلسفه معاصر فراهم میکند. پورمحمدی دارای دکتری فلسفه و کلام اسلامی از دانشگاه آزاد و دکتری فلسفه تحلیلی از دانشگاه وین است و در حوزههایی مانند فلسفه تحلیلی، فلسفه دین، حکمت و عرفان اسلامی و فقه و اصول تدریس کرده است. او در کنار فعالیت دانشگاهی، سابقه حضور در فضای مطبوعات و مجلات فکری را نیز دارد و در مقام مدیرمسئول و سردبیر با نشریاتی چون «متن»، «ارغنون» و «خردنامه همشهری» همکاری داشته است. در این درسگفتار، همین آشنایی با سنت فلسفه تحلیلی به او امکان میدهد ویتگنشتاین را هم در متن تاریخی شکلگیری این جریان توضیح دهد و هم مفاهیم او را برای مخاطبی که پیشتر تجربه جدی فلسفه تحلیلی نداشته است قابلفهمتر کند.
چرا فهم اندیشه ویتگنشتاین برای انسان امروزی ضرورت دارد؟
بخش بزرگی از زندگی ما در زبان رخ میدهد، اما خودِ زبان را بهندرت مسئله میکنیم. ما با زبان فکر میکنیم، اختلاف پیدا میکنیم، قانون مینویسیم، عشق را بیان میکنیم، علم تولید میکنیم، وعده میدهیم، قضاوت میکنیم و جهان را نامگذاری میکنیم. با این حال معمولا فرض میکنیم معنای کلمات چیزی روشن و ثابت است. ویتگنشتاین این اطمینان را برهم میزند. او در دوره متأخرش نشان میدهد که یک واژه بیرون از شیوه استفادهاش معنایی مستقل و ثابت ندارد. برای فهم معنا باید ببینیم آن واژه در چه موقعیتی، توسط چه کسی و در چه «بازی زبانی» به کار میرود. این نگاه فقط برای فلسفه زبان مهم نیست. در علوم انسانی، سیاست، حقوق، رسانه و حتی روابط روزمره، بخش بزرگی از اختلافها به نحوه استفاده از مفاهیم برمیگردد. وقتی از «آزادی»، «عدالت»، «هویت»، «علم» یا «حقیقت» حرف میزنیم، آیا همه دقیقاً یک بازی زبانی را دنبال میکنیم؟ یا گاهی اختلاف ما پیش از آنکه اختلاف درباره واقعیت باشد، اختلاف درباره قواعد کاربرد واژههاست؟ از سوی دیگر، ویتگنشتاین به فلسفه یادآوری میکند که وظیفهاش لزوما ساختن نظریههای هرچه پیچیدهتر نیست. گاهی کار فلسفه این است که گرهای را که خودِ زبان ساخته باز کند و کاری کند چیزی را که همیشه جلوی چشم ما بوده، برای نخستین بار درست ببینیم.
اگر بارها اصطلاح «فلسفه تحلیلی» را شنیدهاید اما دقیقا نمیدانید چه نوع فلسفهورزیای را توصیف میکند؛ اگر میخواهید بفهمید چرا ویتگنشتاین یک بار نظریهای درباره زبان ساخت و بعد خود به یکی از جدیترین منتقدان آن تبدیل شد؛ و اگر برایتان مهم است بدانید زبان چگونه مرزهای اندیشیدن، فهمیدن و حتی اختلافهای ما را شکل میدهد، این درسگفتار میتواند نقطهای مناسب برای ورود به جهان یکی از مهمترین فیلسوفان زبان در قرن بیستم باشد.
سرفصلهای دوره
جلسه اول
زبان و عدم طرح مسئله فلسفی در دیدگاه ویتگنشتاین
فلسفه نیازمند زبان اختصاصی براب بیان مباحث عقلی، فکری و فلسفی
فلسفه تحلیلی، ضد روانشناسیگری و ضد تاریخیگری
سروکار داشتن فلسفه تحلیلی با مفاهیم ریز و جزئی
بررسی زندگی کوتاه و جذاب ویتگنشتاین
حلقه وین
مسئله اقناع در اندیشه ویتگنشتاین
جلسه دوم
تفاوت بین فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای
بیطرفی فلسفه تحلیلی
بررسی مقدمه رساله منطقی-فلسفی
مسئله اصلی کتاب رساله، چه چیزی را میتوانیم با زبانمان مطرح کنیم و چه چیزهایی را نمیتوانیم؟
بررسی ویتگنشتاین دوم
تفاوت شناختن و دانستن برای ویتگنشتاین
مسئله اخلاق و زیبایی شناسی
چگونه نااندیشیدنها را بیاندیشیم
جلسه سوم
تحقیقات فلسفی، کتاب ویتگنشتاین دوم
بررسی نظریه تصویری معنا
مسئله شکاکیت فلسفی
مسئله اخلاق یا تزاحم اخلاقی در اندیشه ویتگنشتاین
موضع ویتگنشتاین از موضع شر
مدرس
علی پورمحمدی
علی پور محمدی یکی از فعالان با سابقه و مهم حوزه علوم انسانی فارسی زبان است که در کارنامه خود دبیری چند مجله و فصلنامه جریان ساز را دارد. دکتر علی پورمحمدی دارای دو مدرک دکتری میباشد :
رشته فلسفه و کلام اسلامی : دانشگاه آزاد
رشته فلسفه تحلیلی : دانشگاه وین
دکتر علی پور محمدی همچنین استاد فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی تهران نیز میباشد. او در رشته و حوزه و متفاوتی سابه تدریس دارد که از جمله آنان میتوان به موارد زیر اشاره نمود :
فلسفه تحلیلی
فلسفه دین
حکمت و عرفان اسلامی
فقه و اصول
علی پورمحمدی همانطور که گفته شد سوابق مهمی نیز در حوزه اجرایی و سردبیری مجلات مهمی را دارد. از جمله سوابق مهم ایشان میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم :
مدیر مسئول مجله متن
مدیر مسئول فصلنامه ارغنون
سردبیری خردنامه همشهری
کتاب های علی پورمحمدی
کتاب های علی پورمحمدی بطور تخصصی در حوزه فلسفه بوده و تاکنون نیز یک کتاب چاپ شده در بازار کتاب از ایشان ثبت شده است.