درباره دوره
مدرس
محتوای آموزشی
نظرات کاربران
دورهای مرتبط
از خودبیگانگی با محمد عاملی
ازخودبیگانگی | چطور ممکن است در جهانی که خودمان ساختهایم، غریبه باشیم؟
هر روز کار میکنیم، چیزی تولید میکنیم، روابطی میسازیم و در شکلگیری جهانی که در آن زندگی میکنیم، سهم داریم. اما آیا همیشه احساس میکنیم این جهان، جهان خود ماست؟
تصور کنید ساعتهای زیادی از روزتان را صرف کاری میکنید که نه درباره چگونگی انجامش تصمیم میگیرید، نه بر نتیجهاش کنترلی دارید و نه احساس میکنید فرصتی برای بروز تواناییها و خلاقیتتان فراهم میکند. چطور ممکن است کاری که حاصل فعالیت خود ماست، به چیزی بیگانه با ما تبدیل شود؟ این پرسش ما را به یکی از مفاهیم مهم در فلسفه و اندیشه اجتماعی میرساند: ازخودبیگانگی (Alienation).
ازخودبیگانگی پیش از مارکس نیز در فلسفه مطرح بود اما کارل مارکس با پیوند دادن آن به مناسبات کار و تولید در جامعه سرمایهداری، صورتبندی تازهای از این مسئله ارائه کرد. از نظر مارکس، کارگر در شرایط کار بیگانهشده، نهتنها از محصولی که تولید میکند جدا میشود، بلکه بر فرایند فعالیت خود نیز تسلط ندارد. کاری که میتوانست عرصه بروز تواناییهای انسانی باشد، به فعالیتی تحمیلی و ابزاری برای تأمین معاش تبدیل میشود.
مارکس این بیگانگی را در چهار نسبت بررسی میکند: بیگانگی از محصول کار، از فرایند کار، از تواناییهای نوعی و خلاقانه انسان و از دیگر انسانها.
در چنین وضعیتی، مسئله فقط این نیست که فرد از شغلش رضایت ندارد؛ مسئله عمیقتر است: انسان چگونه ممکن است در جریان فعالیتی که جهان اجتماعی را میسازد، اختیار و پیوند خود را با آن از دست بدهد؟
اما آیا ازخودبیگانگی فقط به کارخانه، محیط کار و مناسبات اقتصادی محدود میشود؟ این پرسش در اندیشه اجتماعی پس از مارکس، صورتهای تازهای پیدا کرد. متفکران مختلف کوشیدند نسبت انسان با ساختارهای اجتماعی، عقلانیت مدرن، روابط انسانی و امکان تجربه یک زندگی معنادار را از زاویههای متفاوت بررسی کنند.
در اندیشه یورگن هابرماس نیز میتوان مسئلهای مرتبط را دنبال کرد؛ بهویژه در بحث «استعمار زیستجهان». هابرماس میان سازوکارهای نظامهای اقتصادی و اداری و عرصههایی از زندگی اجتماعی که بر ارتباط، تفاهم و شکلگیری معنا استوارند، تمایز میگذارد. از نظر او، هنگامی که منطق پول و قدرت به شکلی نامتناسب بر روابط و مناسبات زیستجهان مسلط شود، امکان ارتباط و تفاهم انسانی آسیب میبیند.
در اینجا مسئله دیگر فقط رابطه انسان با محصول کارش نیست؛ بلکه این پرسش نیز مطرح میشود که چگونه سازوکارهایی که برای سامان دادن زندگی اجتماعی پدید آمدهاند، ممکن است بر خودِ زندگی ما مسلط شوند؟
اما ازخودبیگانگی دقیقا چیست و چه تفاوتی با احساس تنهایی، نارضایتی یا بیمعنایی دارد؟ چرا مارکس آن را پیامدی از مناسبات مشخص اجتماعی و اقتصادی میداند؟ چه نسبتی میان ازخودبیگانگی، آزادی و توانایی انسان برای شکل دادن به زندگی خود وجود دارد؟ و آیا میتوان با کمک نظریههای متأخر، از شکلهای تازهای از بیگانگی در جهان امروز سخن گفت؟
در درسگفتار «از خود بیگانگی»، همراه با دکتر محمد عاملی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، مسیر تحول مسئله ازخودبیگانگی را از نقد مارکس به مناسبات سرمایهداری تا صورتبندیهای متأخرتر اندیشه اجتماعی، از جمله نظریه هابرماس، دنبال میکنیم.
مدرس
محمد عاملی
محمد عاملی، دانشآموخته دکتری جامعهشناسی از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران است. او پژوهشگر و مدرس دانشگاه بوده و در مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) مدیریت بخش فرهنگ سیاسی و در انجمن جامعهشناسی ایران مدیریت بخش افکار عمومی را بر عهده دارد. حوزههای کاری و مطالعاتی او شامل تاریخ توسعه ، مطالعات شهری، فرهنگ سیاسی، نظریههای جامعهشناسی و نشانهشناسی است.